Tiếng ồn thang máy: nhiều chủ nhà bỏ qua cho đến khi quá muộn
Khi quyết định lắp thang máy cho nhà ở, hầu hết chủ nhà đều dành hàng giờ để cân nhắc giá thành, kích thước hố thang, mẫu mã cabin và thương hiệu thiết bị. Nhưng còn tiếng ồn khi vận hành thì sao? Đó là câu hỏi gần như không ai đặt ra trong giai đoạn tư vấn ban đầu.
Phải đến khi thang máy đi vào hoạt động, mỗi lần cabin di chuyển lên xuống lại phát ra tiếng rè rè, ù ù hay thậm chí là tiếng va đập nhẹ, chủ nhà mới giật mình nhận ra mình đã bỏ sót một yếu tố then chốt ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống hằng ngày.
Vấn đề này đặc biệt nghiêm trọng với nhà ống và nhà phố, là kiểu công trình chiếm phần lớn nhu cầu lắp đặt thang máy gia đình tại Việt Nam. Ở những ngôi nhà này, hố thang thường được bố trí lồng vào giữa cầu thang bộ hoặc sát vách tường ngăn với phòng ngủ. Khi thang vận hành lúc nửa đêm, ví dụ như một thành viên trong nhà đi làm về muộn hoặc người lớn tuổi cần di chuyển gấp, tiếng ồn từ hố thang xuyên thẳng qua tường vào không gian nghỉ ngơi. Một giấc ngủ bị cắt ngang không chỉ gây mệt mỏi mà còn tích tụ căng thẳng theo thời gian.
Bài viết này của Nam Long Elevator sẽ phân tích từng nguồn gây tiếng ồn trong thang máy gia đình, đưa ra các mức độ ồn có thể chấp nhận được theo tiêu chuẩn quốc tế và hướng dẫn bạn những giải pháp khắc phục hiệu quả, từ khâu chọn thiết bị ban đầu cho đến quy trình bảo trì định kỳ.
Các nguồn gây tiếng ồn chính trong thang máy gia đình
Tiếng ồn từ thang máy không đến từ một nguồn duy nhất. Nó là tổng hợp của nhiều bộ phận cơ khí và khí động học cùng hoạt động trong một không gian hẹp. Hiểu đúng nguồn gốc của từng loại âm thanh là bước đầu tiên để kiểm soát chúng.
Tiếng ồn từ động cơ và hệ thống dẫn động
Động cơ là trái tim của thang máy và cũng là nguồn phát ra âm thanh chủ đạo trong quá trình vận hành. Thang máy gia đình hiện nay chủ yếu sử dụng hai công nghệ dẫn động: có hộp số (geared) và không hộp số (gearless). Với động cơ geared, chuyển động quay từ motor được truyền qua một bộ bánh răng giảm tốc trước khi kéo cabin. Chính sự ăn khớp giữa các bánh răng kim loại tạo ra tiếng rè rè đặc trưng mà nhiều chủ nhà phàn nàn.
Ngược lại, động cơ gearless loại bỏ hoàn toàn hộp số, nam châm vĩnh cửu gắn trực tiếp lên trục quay của puly kéo cáp: không có ma sát bánh răng, không có tiếng ồn cơ khí từ bộ truyền động.
Vị trí lắp đặt động cơ cũng ảnh hưởng đáng kể đến mức ồn mà gia đình bạn cảm nhận. Với thang máy không phòng máy (machine room-less, viết tắt là MRL), động cơ được gắn trực tiếp trên nóc cabin hoặc trong hố thang, chỉ cách không gian sinh hoạt một lớp tường. Ngược lại, thang máy có phòng máy riêng đặt động cơ ở tầng tum, cách ly hoàn toàn khỏi khu vực ở, có thể giảm đáng kể tiếng ồn lan truyền xuống các tầng bên dưới. Tuy nhiên, MRL vẫn là lựa chọn phổ biến hơn cho nhà phố do tiết kiệm diện tích xây dựng phòng máy.
Tiếng ồn từ ray dẫn hướng
Ray dẫn hướng là hai thanh thép chạy dọc suốt chiều cao hố thang, giữ cho cabin di chuyển thẳng đứng và ổn định. Khi ray được lắp đặt không thẳng hoặc các mối nối giữa các đoạn ray bị lệch dù chỉ một phần mười milimet, cabin sẽ bị rung lắc nhẹ khi đi qua. Rung động này tạo ra tiếng cọt kẹt hoặc rít the thé do ma sát trực tiếp giữa ngàm dẫn hướng (guide shoe) và bề mặt ray.
Chất lượng vật liệu và công nghệ gia công ray đóng vai trò quyết định. Các loại ray kém chất lượng, có nhiều tạp chất và bề mặt gia công thô sẽ bị mài mòn nhanh chóng. Khi bề mặt ray xuất hiện các vết xước hay rãnh mòn, tiếng ồn khi vận hành sẽ tăng dần, từ không đáng kể trong năm đầu tiên đến mức gây khó chịu rõ rệt sau 3-4 năm sử dụng.
Đây là lý do vì sao các thương hiệu thang máy uy tín như Mitsubishi, Hyundai hay Kone luôn sử dụng ray bằng thép chất lượng cao được gia công cơ khí chính xác (phay phẳng) và kiểm tra dung sai bề mặt cực kỳ nghiêm ngặt trước khi xuất xưởng, đảm bảo độ dẻo dai chịu lực và độ phẳng tối ưu để thang vận hành êm ái lâu dài.
Tiếng ồn từ hệ thống cửa tầng
Mỗi lần thang máy dừng, cửa cabin và cửa tầng phải đồng bộ đóng mở thông qua một cơ cấu cơ khí phức tạp gồm motor cửa, dây curoa, hệ thống khóa cửa và ray trượt. Tiếng cạch khi cửa mở ra và tiếng rầm nhẹ khi cửa đóng lại là âm thanh cơ học hoàn toàn bình thường. Nhưng khi bạn bắt đầu nghe thấy tiếng ken két, kẽo kẹt kéo dài hoặc tiếng va đập mạnh hơn bình thường, đó là dấu hiệu cho thấy bản lề đã lỏng, khớp nối đã mòn hoặc ray trượt cửa đã tích tụ bụi bẩn cần được vệ sinh.
Hệ thống cửa tầng cũng là một trong những bộ phận thang máy chịu tần suất hoạt động cao nhất. Với một gia đình 4-5 thành viên, mỗi ngày thang máy có thể thực hiện 50-80 lượt đóng mở cửa. Sau một năm, con số này lên tới gần 30.000 chu kỳ, đủ để bất kỳ chi tiết cơ khí nào lắp đặt không chuẩn cũng bắt đầu phát ra tiếng ồn.
Tiếng ồn từ rung động cộng hưởng và áp suất không khí
Có một dạng tiếng ồn mà ít chủ nhà ngờ tới: âm thanh ù ù tần số thấp, giống như tiếng gió lùa qua khe hẹp, xuất hiện khi cabin di chuyển với tốc độ cao trong hố thang. Đây là hiện tượng khí động học thu nhỏ vì cabin hoạt động giống như một piston đẩy trong xi lanh. Khi cabin đi lên, không khí phía trên bị nén lại; khi cabin đi xuống, không khí phía dưới bị ép qua các khe hở giữa cabin và vách hố thang. Sự thay đổi áp suất đột ngột này tạo ra tiếng ù ù và rung động lan truyền qua kết cấu bê tông của tòa nhà.
Tình trạng này đặc biệt rõ rệt ở những hố thang có tiết diện nhỏ, chỉ vừa khít với kích thước cabin mà không chừa đủ khoảng trống cho không khí lưu thông. Bạn có thể hình dung nó giống như cảm giác ù tai khi tàu hỏa chui qua đường hầm, chỉ khác là ở quy mô nhỏ hơn và diễn ra ngay trong chính ngôi nhà của mình.
Mức ồn thang máy gia đình bao nhiêu là chấp nhận được?
Để đánh giá khách quan, bạn cần một con số cụ thể chứ không chỉ là cảm nhận chủ quan thấy ồn hay thấy êm. Đơn vị đo tiếng ồn là decibel (dB) – thang đo logarit, nghĩa là mỗi lần tăng 10 dB, cường độ âm thanh bạn cảm nhận sẽ tăng gấp đôi.
Một thang máy gia đình chất lượng tốt, lắp đặt đúng kỹ thuật, thường đạt mức ồn từ 45-55 dB khi vận hành ở tốc độ định mức. Để bạn dễ hình dung: 45 dB tương đương với tiếng nói chuyện thì thầm trong thư viện; 55 dB xấp xỉ âm lượng một cuộc trò chuyện bình thường trong phòng kín. Ở mức này, nếu hố thang được xây dựng đúng tiêu chuẩn và có lớp cách âm cơ bản, người trong phòng ngủ liền kề gần như không nhận biết được thang máy đang chạy.
Thang máy kém chất lượng hoặc thiếu bảo trì thường xuyên có thể đạt mức ồn 65-75 dB, tương đương với tiếng máy hút bụi hoặc tiếng đường phố đông xe cộ. Ở mức này, việc sinh hoạt và nghỉ ngơi bị ảnh hưởng rõ rệt.
Tiêu chuẩn châu Âu EN 81-20, bộ quy chuẩn an toàn cho thang máy được áp dụng rộng rãi trên toàn cầu, quy định mức ồn tối đa trong cabin thang máy gia đình không vượt quá 55 dB khi vận hành và 50 dB khi dừng. Đối với khu vực bên ngoài hố thang (tức không gian sinh hoạt của gia đình), mức ồn khuyến nghị không quá 45 dB vào ban ngày và 35 dB vào ban đêm. Đây là tiêu chuẩn mà các thương hiệu thang máy lớn như Mitsubishi, Kone và Hyundai đều tuân thủ trong thiết kế sản phẩm của mình.
Cách khắc phục và giảm tiếng ồn thang máy hiệu quả
Tin tốt là tiếng ồn thang máy hoàn toàn có thể kiểm soát được với điều kiện bạn hành động đúng thời điểm và đúng cách.
Dưới đây là 3 nhóm giải pháp, sắp xếp theo thứ tự ưu tiên từ giai đoạn quyết định đầu tư cho đến vận hành lâu dài.
Chọn đúng công nghệ ngay từ đầu
Đây là yếu tố quyết định nhất và cũng là điểm không thể quay đầu. Một khi đã lắp đặt động cơ có hộp số, bạn không thể nâng cấp lên loại không hộp số nếu không thay toàn bộ hệ thống. Động cơ gearless (không hộp số) giảm được 30-40% tiếng ồn so với động cơ geared cùng tải trọng, đồng thời tiết kiệm điện hơn và hầu như không cần bảo trì phần truyền động.
Chi phí đầu tư ban đầu cho gearless có cao hơn geared khoảng 15-25%, nhưng xét về trải nghiệm sống trong 15-20 năm, khoản chênh lệch này hoàn toàn xứng đáng.
Bên cạnh công nghệ động cơ, thương hiệu thiết bị cũng phản ánh tiêu chuẩn kiểm soát tiếng ồn. Các hãng như Mitsubishi, Hyundai, Kone và Thyssenkrupp đều có phòng thí nghiệm âm học riêng, nơi từng mẫu thang máy được đo đạc và tinh chỉnh để đạt ngưỡng ồn dưới 50-55 dB trước khi xuất xưởng. Ngược lại, các dòng thang máy giá rẻ không rõ nguồn gốc thường cắt giảm chi phí ở những chi tiết ảnh hưởng trực tiếp đến tiếng ồn: ray dẫn hướng chất lượng thấp, guốc trượt nhựa kém bền, motor không được cân bằng động.
Lắp đặt đúng kỹ thuật
Một bộ thiết bị thang máy tốt nhưng lắp đặt cẩu thả vẫn gây ra tiếng ồn không kém gì thiết bị kém chất lượng. Có ba điểm mấu chốt trong khâu lắp đặt mà chủ nhà cần yêu cầu đơn vị thi công tuân thủ nghiêm ngặt.
Thứ nhất, ray dẫn hướng phải được căn chỉnh thẳng đứng tuyệt đối với dung sai không quá 1 mm trên mỗi 5 m chiều dài ray. Các mối nối giữa các đoạn ray phải khớp chính xác, không tạo ra bậc thang hay khe hở. Một ray lệch 2-3 mm nghe có vẻ nhỏ, nhưng khi cabin trọng lượng 300-400 kg đi qua điểm lệch đó ở tốc độ 1 m/s, rung động tạo ra là rất rõ rệt.
Thứ hai, đệm cao su giảm chấn phải được lắp đặt tại mọi điểm tiếp xúc giữa ray dẫn hướng và vách hố thang, giữa khung đỡ động cơ và sàn bê tông, giữa cabin và khung treo. Những miếng đệm cao su này hấp thụ rung động trước khi chúng kịp lan truyền vào kết cấu tòa nhà, cắt đứt đường dẫn âm thanh từ nguồn phát đến không gian sống.
Thứ ba, nếu hố thang nằm sát phòng ngủ, bạn nên đầu tư thêm một lớp cách âm cho vách hố thang. Vật liệu phổ biến gồm bông thủy tinh tỷ trọng cao (glass wool) hoặc cao su non (foam rubber) dán lên bề mặt tường phía trong hố thang. Chi phí cho lớp cách âm này không đáng kể so với tổng đầu tư thang máy, thường chỉ vài triệu đồng nhưng hiệu quả giảm ồn mang lại là rất ấn tượng, đặc biệt vào ban đêm khi mọi âm thanh khác trong nhà đều tắt.
Bảo trì và bôi trơn định kỳ
Ngay cả thang máy tốt nhất, lắp đặt hoàn hảo nhất, cũng sẽ dần phát ra tiếng ồn nếu không được bảo trì đúng lịch. Dưới đây là những hạng mục bảo trì ảnh hưởng trực tiếp đến mức ồn mà chủ nhà và đơn vị bảo trì cần thực hiện đều đặn:
- Bôi trơn ray dẫn hướng 3-6 tháng một lần bằng dầu bôi trơn chuyên dụng cho thang máy. Lớp dầu mỏng trên bề mặt ray giúp guốc trượt di chuyển êm, không phát ra tiếng rít khô. Lưu ý: bôi trơn quá nhiều cũng không tốt — dầu thừa sẽ chảy xuống hố pit, gây mất vệ sinh và thu hút bụi bẩn.
- Kiểm tra và siết lại toàn bộ bulong, ốc vít tại các mối nối ray, khung đỡ động cơ, bản lề cửa tầng và giá treo cabin theo chu kỳ 6 tháng. Rung động liên tục trong quá trình vận hành sẽ khiến các mối ghép ren bị lỏng dần — đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây ra tiếng lạch cạch khi thang máy khởi động hoặc dừng.
- Vệ sinh rãnh trượt cửa tầng mỗi tháng một lần. Bụi xi măng, cát, tóc và xơ vải tích tụ trong rãnh trượt khiến bánh xe cửa không lăn trơn tru, tạo ra tiếng rít và làm mòn bánh xe nhanh hơn.
Dấu hiệu tiếng ồn bất thường cần gọi kỹ thuật viên ngay
Không phải mọi tiếng ồn đều cần can thiệp khẩn cấp. Nhưng có 3 loại âm thanh mà bạn tuyệt đối không nên trì hoãn việc kiểm tra, vì chúng thường báo hiệu hư hỏng cơ khí đang tiến triển và có thể dẫn đến sự cố nghiêm trọng hơn.
- Tiếng ken két hoặc rít the thé tần số cao, nghe giống như tiếng phanh xe đạp bị khô dầu. Đây là dấu hiệu điển hình của guốc trượt bị mòn đến lớp kim loại và đang cọ xát trực tiếp vào ray dẫn hướng, hoặc bạc đạn trong puly dẫn hướng đã khô mỡ. Nếu không xử lý, ray dẫn hướng sẽ bị xước rãnh — hư hỏng này không thể sửa chữa, chỉ có thể thay mới toàn bộ đoạn ray bị ảnh hưởng.
- Tiếng va đập cạch cạch hoặc rầm khi cabin dừng tại tầng. Âm thanh này thường đến từ hệ thống phanh điện từ (brake) hoạt động không đồng bộ, hoặc giảm chấn (buffer) dưới đáy hố pit đã xuống cấp. Cabin dừng không êm còn gây ra cảm giác giật nhẹ — vừa khó chịu cho người đứng bên trong, vừa tạo tải trọng va đập lên toàn bộ kết cấu treo cabin.
- Tiếng ồn tăng đột ngột so với mức bình thường mà bạn đã quen thuộc. Thang máy trong nhà bạn vận hành êm ái suốt một năm, bỗng một ngày phát ra tiếng rè rè to hơn hẳn hoặc tiếng ù ù chưa từng có trước đây. Đừng tự trấn an rằng chắc không sao đâu. Những thay đổi đột ngột về âm thanh vận hành thường là dấu hiệu đầu tiên của một chi tiết cơ khí đang gặp vấn đề: một con ốc vừa lỏng, một sợi cáp vừa bắt đầu xơ, một bánh xe dẫn hướng vừa nứt. Phát hiện sớm đồng nghĩa với chi phí sửa chữa thấp và thời gian ngưng hoạt động ngắn.
Những điều cần phải làm để kiểm soát tiếng ồn thang máy
Qua toàn bộ phân tích ở trên, bạn có thể thấy tiếng ồn thang máy không phải là một định mệnh mà chủ nhà phải chấp nhận. Nó là kết quả của 3 yếu tố: thiết bị bạn chọn, cách đơn vị thi công lắp đặt và chế độ bảo trì sau đó. Chỉ cần 1 trong 3 phần này yếu đi, tiếng ồn sớm muộn cũng xuất hiện.
Ngược lại, nếu bạn đầu tư vào một bộ thiết bị thang máy từ thương hiệu uy tín, yêu cầu đơn vị lắp đặt tuân thủ đúng dung sai kỹ thuật và cam kết bảo trì định kỳ đầy đủ, thang máy trong nhà bạn có thể vận hành ở mức ồn 45-50 dB, êm hơn cả tiếng điều hòa nhiệt độ đang chạy. Đừng đợi đến khi thang kêu to, gia đình phàn nàn mới tìm cách xử lý. Chi phí sửa chữa tại thời điểm đó thường cao gấp 3-5 lần so với chi phí bảo trì phòng ngừa.
Nam Long Elevator với hơn một thập kỷ kinh nghiệm trong lĩnh vực thang máy gia đình tại Nha Trang và các tỉnh lân cận, cam kết mang đến cho khách hàng những giải pháp thang máy vận hành êm ái, độ ồn thấp và an toàn tuyệt đối. Chúng tôi chỉ cung cấp thiết bị từ các thương hiệu hàng đầu thế giới như Mitsubishi, Hyundai, Kone và Thyssenkrupp — những dòng thang máy được thiết kế với tiêu chuẩn kiểm soát tiếng ồn nghiêm ngặt ngay từ khâu sản xuất.
Xin vui lòng liên hệ với Nam Long Elevator qua hotline 0977 566 464 để được đội ngũ kỹ thuật tư vấn miễn phí và có giải pháp thang máy phù hợp với công trình của bạn. Khu vực phục vụ: Nha Trang, Cam Ranh, Ninh Hòa, Vạn Giã, Phan Rang, Phú Yên và lân cận.
